Kjo antologji vjen si një copëz e trashëgimisë kulturore shqiptare, që përcjell fakte interesante rreth Çamërisë nga pena e artë e poetëve si Muhamet Çami, Hasan Tahsini, Muhamet Margëlliçi, Haxhi Murat Çami, Jasin Aloshi, Hasan Pilafi, Hajri Myderrizi etj.
Libri përmban poezitë më të shquara të kësaj krahine, të cilat autori i ka mbledhur nga arkivat, të ruajtura në dorëshkrime dhe në kujtesën popullore. Poetët çamë këndojnë për bukuritë e natyrës, për atdheun, për dashurinë dhe besimin, për hijeshinë e vajzave dhe trimërinë e djemve. Në disa nga poezitë lartësohen morali, nderi, besimi dhe virtytet e shqiptarëve, ndërsa në të tjera trajtohet mendimi filozofik, fetar dhe shkencor.
Muhamet Çami
Poeti i parë çam, i cili qëndisi shqipen mbi letër, në një alfabet të tijin, të krijuar nga shkronja të huazuara nga arabishtja, osmanishtja dhe persishtja. Ai ishte i pari që u përpoq të krijonte një letërsi laike-artistike, ndoshta për të thyer akullin e konservatorizmit të letërsisë origjinale. Deri më sot janë gjetur 16 vepra të Muhamet Çamit, të ruajtura në dorëshkrim, por edhe të riprodhuara dhe përmirësuara nga autorë të ndryshëm.
Ai preferoi shkrimtarin turk Muhamet Bërgjeviun, në veprat e të cilit mori frymëzimin e parë për të shkruar poezi që do të mbeteshin në panteonin e letërsisë shqiptare. Ai zgjodhi vargun si mjetin më të përshtatshëm masiv për njerëzit që nuk dinin të lexonin dhe shkruanin. Meqë ushtronte edhe funksionin e hoxhës falas në xhami dhe medrese, Muhamet Çami i këndonte poezitë e tij gjatë mësimeve në medrese, por edhe gjatë lutjeve në xhami.
Poema me 2432 vargje “Jusufi dhe Zelihaja” është kryevepra e Muhamet Çamit, e bazuar në ngjarjet e kohëve të lashta, të përmendura edhe në Kuran. Por ai i pasuroi ato me ngjarje shtesë, duke rritur ndjesitë, dhimbjet, ankthet, emocionet dhe eksitim tjetër shpirtëror që e bëjnë lexuesin të presë me padurim, varg pas vargu. Kjo poemë është redaktuar nga autorë si Sami Frashëri, Anton Zako Çajupi apo Hafiz Ali Korça. Është shkruar me shkathtësi të madhe dhe analizë të thellë psikologjike, edhe pse jo aq dramatike sa poema “Erveheja”.
Poema me 856 vargje “Erveheja”. Fryma për hartimin e kësaj poeme u mor nga libri në prozë osmane “Revza” e Ebi-l Kasem Behliut. Rrëfimet e përshkruara në këtë libër Çami i shumëfishoi dhe i përmblodhi, duke i dhënë pamjen e një vepre të plotë dhe origjinale shqiptare, në përputhje me botëkuptimin shqiptar. Meqë gjuha e përdorur ishte e vështirë për t’u kuptuar, Jani Vreto ndërmori zëvendësimin e fjalëve arabe, osmane dhe persiane me fjalë shqipe, dhe shtoi 32 vargje në poemë. Vepra e përmirësuar u botua në Bukuresht, me 904 vargje, në vitin 1888. Kjo vepër u huazua më pas, u kopjua ose u përpunua nga shumë autorë të tjerë, duke përfshirë edhe shtrembërime të dorëshkrimit origjinal.
Poema me 128 vargje “Gurbetlinjtë” u shkrua në një kohë kur autori sapo ishte kthyer nga Egjipti, dhe përshtypjet e hidhura ende i mbanin ndjenjat të mpira. Kjo pasqyron vuajtjen dhe ankthin e emigrantëve që migruan drejt dhe nga jashtë, bazuar në përvojën e tij personale si emigrant në Kajro për studime.